Y Rhyfel Mawr a’r Cymoedd

Merthyr Tudful a Chwm Cynon

English

Rhannu’r dudalen hon

Y Rhyfel Byd cyntaf oedd y rhyfel modern gyntaf i ddefnyddio holl bŵer diwydiant. Oherwydd maint y byddinoedd a’r brwydro, roedd angen adnoddau sylweddol i fedru cynnal y brwydro ar faes y gad. Roedd yn rhaid i’r economi cartref gynyddu o ganlyniad er mwyn medru darparu gynnau, ffrwydron, llongau, bwyd ac adnoddau eraill. Roedd y math yma o ‘ryfel ddiatal’ yn effeithio ar y dinasyddion yn ogystal â’r milwyr a’r morwyr yn yr ymgyrch. Chwaraeodd cymoedd diwydiannol de Cymru ran bwysig ymhob agwedd o’r ymgyrch.

Mae’r arddangosfa’n adlewyrchu’r realiti hyn wrth ganolbwyntio ar dref Merthyr Tudful a Chwm Cynon yng nghalon maes glo De Cymru. Mae’n archwilio’r agweddau tuag at y rhyfel a’r gwahanol ffyrdd y gwnaeth y gwahanol grwpiau ac unigolion ymateb i’r ymladd. Mae’n dangos faint o ddynion a wirfoddolodd i ymladd, a sut y gwnaeth eraill beidio ag ymuno â’r fyddin pan gyflwynwyd mesur gwasanaeth milwrol gorfodol ym 1916. Mae hefyd yn cydnabod bod gwrthwynebiad i’r rhyfel yn rhan amlwg o fywyd yn lleol. Trawsnewidiwyd bywyd bob dydd y bobl mewn nifer fawr o ffyrdd yn ystod y rhyfel.

Pori’r Casgliad

1. Cofio a Choffáu’r Rhyfel

Bu’r Rhyfel Byd Cyntaf yn ddigwyddiad dadleuol ers ei chychwyn yn Awst 1914. Mae haneswyr wedi dadlau achos y rhyfel ac a ellid cyfiawnhau’r lladd. Ond nid haneswyr yn unig sydd wedi dehongli’r rhyfel mewn gwahanol ffyrdd.  Parhaodd y rhyfel yn ddadleuol...

2. Ymateb Cychwynnol

Mabwysiadodd gwahanol garfannau o’r gymdeithas wahanol safbwyntiau ynglŷn â’r angen am ryfel. Roedd David Lloyd George, y ffigwr cyhoeddus Cymreig amlycaf a Changhellor y Trysorlys, yn dadlau bod y frwydr yn rhyfel i amddiffyn y ‘cenhedloedd pum troedf...

3. Dod â’r Rhyfel Adref

Ymladdwyd y Rhyfel Byd Cyntaf ar ddau ffrynt. Y cyntaf o’r rhain oedd ar faes y gad mewn llefydd fel Fflandrys, Gogledd Ffrainc, Gallipoli a’r Dwyrain Pell, a’r brwydrau ar y môr. Yr ail frwydr oedd yr un am galonnau a meddyliau gartref, a gâi ei ...

4. Anfodlonrwydd ar y Ffrynt Cartref

Ar ôl i’r rhyfel ddechrau, pasiwyd deddf ddadleuol gan y llywodraeth o’r enw Deddf Amddiffyn y Deyrnas, a adnabuwyd fel DORA. Roedd y ddeddf yn caniatáu i’r awdurdodau erlyn, dirwyo neu garcharu unrhyw un a ddywedai neu a wnâi unrhyw beth a...

5. Diwedd y Rhyfela

Daeth yr ymladd i ben gyda chadoediad a ddaeth i rym ar yr 11 Tachwedd 1918. Yr ymateb cyntaf i ddiwedd y rhyfela oedd rhyddhad bod y brwydro wedi dod i ben.  Bu dathlu cyhoeddus ym mhob tref. Sut bynnag, doedd dim ffordd rwydd i ddychwelyd i heddwch. Roedd dadfyddino&rsq...

6. Cost Rhyfel

Cyfrifwyd cost y rhyfel mewn termau ariannol a thermau costau dynol mewn meirwon a chlwyfedigion. Agorwyd mudiad Cynilo Rhyfel ym Mhrydain gyda’r bwriad o noddi’r ymgyrch o fuddsoddiadau gwirfoddol. Wrth i’r rhyfel fynd yn ei blaen daeth y mudiad yn fwy trefn...